Pinot Grigio: van simpel tot serieus

In het kort

Wat is Pinot Grigio?

Pinot Grigio is een wit druivenras dat genetisch een mutatie is van Pinot Noir. Waar Pinot Noir donkerrode schillen heeft, zijn die van Pinot Grigio roze tot grijs-paars. De naam verwijst daar direct naar: grigio is Italiaans voor grijs, gris is het Franse equivalent. In Duitsland heet dezelfde druif Grauburgunder (grauwe Bourgondiër), en in Hongarije Szurkebarát.

Die kleur van de schillen is belangrijk. Bij de meeste witte druiven zijn de schillen groen of geel. Pinot Grigio zit daar tussenin. De pigmenten in de schil zijn te licht voor rode wijn maar donkerder dan bij een echte witte druif. Dit verklaart waarom je bij verlengd schilcontact een koperkleurige wijn krijgt (Ramato) in plaats van de dieprode kleur die je bij Pinot Noir zou verwachten.

De druif is van oorsprong Frans en werd al in de middeleeuwen geteeld in Bourgondië. Van daar verspreidde het ras zich naar de Elzas, waar het als Tokay d'Alsace bekend stond tot de EU die naam in 2007 verbood vanwege verwarring met Hongaars Tokaji. De Italianen namen de druif over in de negentiende eeuw, en vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw begon de massaproductie in het Veneto.

Die massaproductie heeft het imago van Pinot Grigio bepaald. De overgrote meerderheid van de wereldproductie komt uit het Veneto en omstreken, waar het Delle Venezie IGT-label miljoenen flessen per jaar aflevert. Veel daarvan is neutraal, licht en zonder veel karakter. Niet vies, niet goed. Gewoon... er. Dat is jammer, want de druif kan veel meer.

Waarom het imago niet klopt

Het probleem met Pinot Grigio is niet de druif maar de productiewijze. Bij hoge opbrengsten per hectare (15.000 tot 20.000 kilo in het Veneto, soms meer) wordt de smaak letterlijk verdund. Elke druif bevat minder aroma, minder zuur, minder van alles. De wijn die daaruit voortkomt is verdund, neutraal en verwisselbaar. Draai de opbrengst terug naar 7.000 tot 10.000 kilo per hectare, zoals in Alto Adige of Friuli gebeurt, en dezelfde druif levert wijn met karakter, mineraliteit en lengte.

Wij krijgen regelmatig mensen bij een proeverij die zeggen dat ze geen Pinot Grigio lusten. Na een glas uit Collio draaien ze bij. Het verschil tussen een fles van 5 euro uit het Veneto en een van 14 euro uit Friuli is niet subtiel. Het is een andere categorie.

Pinot Grigio vs. Pinot Gris

Dit is de vraag die we het vaakst krijgen over deze druif, en het antwoord is simpel en ingewikkeld tegelijk. Simpel: het is precies dezelfde druif. Ingewikkeld: de naam op het etiket vertelt je wel degelijk iets over wat er in de fles zit.

In Italië heet de druif Pinot Grigio en wordt hij over het algemeen gemaakt in een lichte, frisse, neutrale stijl. De druiven worden vroeg geplukt om de zuurgraad te behouden. De wijn vergist koud in roestvrijstaal. Het resultaat: laag alcohol (11–12,5%), subtiel fruit (citrus, groene appel, peer), weinig body. Bedoeld om koud te drinken op een terras zonder er verder over na te denken.

In de Elzas heet het Pinot Gris en is de aanpak radicaal anders. Hier worden de druiven later geplukt, soms zelfs laat geoogst (Vendange Tardive). De wijn is voller, aromatischer, met tonen van honing, rijpe peer, gember, kruiden en soms lichte amandel. Het alcohol kan oplopen tot 14%. Bij de beste producenten is er zelfs een vleugje rokerigheid. Dit is wijn die je met eten drinkt, niet als aperitief.

Het verschil is niet genetisch. Het is klimaat, wijnbouw en ambitie.

Er zijn gebieden die bewust de naam als stijlindicatie gebruiken. In Oregon (VS) en Australië kiezen producenten Pinot Gris op het etiket als ze een vollere stijl maken, en Pinot Grigio als het lichter en frisser is. Het is geen wet maar een conventie die je als drinker helpt. Zie je Gris staan? Verwacht meer body. Grigio? Verwacht frisheid.

Het smaakprofiel

Het smaakprofiel van Pinot Grigio hangt sterk af van waar en hoe de wijn gemaakt is. Maar er zijn een paar constanten. De druif levert van nature een wijn met relatief weinig uitgesproken aroma's, gematigde zuurgraad en een zachte, soms bijna olieachtige textuur. Het is geen druif die je van grote afstand ruikt zoals Vermentino of Sauvignon Blanc. Het is subtieler, ingetogener.

Wat je proeft per stijl

• Veneto/Delle Venezie (lichte stijl): citrus, groene appel, vleug peer. Kort in de mond, weinig nasmaak. De wijn doet zijn werk als dorstlesser maar biedt weinig om over na te denken.
• Alto Adige (minerale stijl): citrus, witte perzik, appel, lichte kruidige tonen. Meer zuur, meer mineraliteit, langere afdronk. Hier begint het interessant te worden.
• Friuli/Collio (getextureerde stijl): rijpe peer, amandel, witte bloemen, soms hazelnoot. Meer body, meer complexiteit. De wijn heeft gewicht maar blijft elegant.
• Elzas (volle stijl): honing, gember, rijpe peer, rokerige tonen, acacia, soms tropisch fruit. Vol van body, laag in zuur, met een bijna vettige textuur. Een compleet andere ervaring.
• Ramato (schilcontact): gedroogde abrikoos, bloedsinaasappel, amandel, kruiden, lichte tannine. Meer textuur en grip dan standaard Pinot Grigio.

De balken hierboven geven het gemiddelde voor Italiaanse stijlen. Elzasser Pinot Gris zou de body-balk op 65% zetten en het zuur lager. Het punt: Pinot Grigio is geen vast profiel maar een spectrum. Dat maakt het kopen moeilijker maar het drinken interessanter.

Waar komt Pinot Grigio vandaan?

Pinot Grigio wordt op grote schaal gemaakt in Italië, Frankrijk, Duitsland, de Verenigde Staten en Australië. Maar de stijl en kwaliteit verschillen enorm per regio. Dit is waar je op moet letten.

Veneto en Delle Venezie

Het Veneto (samen met Trentino en Friuli onder het overkoepelende Delle Venezie IGT-label) is goed voor zo'n 80% van alle Italiaanse Pinot Grigio. De vlakke delen van het Veneto produceren enorme volumes tegen lage kosten. De wijngaarden staan op vruchtbare alluviale grond, de opbrengsten zijn hoog, en de wijn wordt gemaakt om snel, goedkoop en neutraal te zijn.

Wij zijn er eerlijk over: de meeste Pinot Grigio onder 7 euro is achtergrondwijn. Prima als je iets koels in je glas wilt op een warme dag, maar je betaalt voor het gemak, niet voor de smaak. Als je dit leest en denkt dat alle Pinot Grigio saai is, heb je waarschijnlijk alleen Veneto-stijl gedronken. Dat is alsof je zegt dat alle pizza slecht is na een stuk van de supermarkt.

Alto Adige (Südtirol)

Alto Adige is waar Pinot Grigio begint te schitteren. De regio ligt in het noorden van Italië, tegen de Oostenrijkse grens, en combineert Alpiene koelte met mediterrane zon. De wijngaarden liggen op 250 tot 800 meter hoogte, vaak op steile hellingen van graniet en porfier. De nachttemperaturen zijn aanzienlijk lager dan in het Veneto, waardoor de druiven hun zuurgraad beter vasthouden.

Het resultaat is Pinot Grigio met pit. Niet neutraal maar mineraal. Niet waterig maar gestructureerd. De wijn heeft citrus en witte perzik in de neus, een stevig zuurtje en een lichte bitterheid in de afdronk die aan amandel doet denken. Alto Adige DOC Pinot Grigio kost typisch 10 tot 16 euro en is een van de meest betrouwbare witte wijn-aankopen die je kunt doen. Producenten als Alois Lageder, Elena Walch en Cantina Terlano zijn namen om te onthouden.

Friuli-Venezia Giulia

Als Alto Adige de betrouwbare keuze is, dan is Friuli de opwindende. De twee sub-appellaties die ertoe doen zijn Collio (op de grens met Slovenië) en Colli Orientali del Friuli. Hier wordt Pinot Grigio gemaakt met lagere opbrengsten, soms met batonnage (roeren op de droesem), soms met kort schilcontact, en af en toe op groot oud eik.

Het verschil proef je meteen. Friuli Pinot Grigio heeft textuur. Het heeft gewicht in de mond. De smaak gaat richting rijpe peer, hazelnoot, witte bloemen en soms een vleugje boterzachtheid. Dit zijn wijnen die 3 tot 5 jaar in de fles meekunnen. Prijzen liggen tussen 14 en 25 euro voor de serieuze huizen. Jermann, Livio Felluga, Venica & Venica en Vie di Romans zijn de namen die telkens terugkomen in onze proeverij.

Elzas (Alsace)

In de Elzas heet de druif Pinot Gris en wordt hij behandeld als een serieus aromatisch ras, naast Riesling, Gewürztraminer en Muscat. De Elzas is de enige Franse regio waar Pinot Gris als Grand Cru geclassificeerd mag worden. Dat zegt genoeg over het ambitieniveau.

Elzasser Pinot Gris is een heel ander beest dan Italiaanse Pinot Grigio. De wijn is vol van body, laag in zuur, met aroma's van rijpe peer, honing, gember en soms een rokerige ondertoon. Bij de beste producenten (Trimbach, Domaine Weinbach, Zind-Humbrecht) is er een vettige textuur die doet denken aan volle Chardonnay, maar dan zonder het eikenhout. De alcoholgraad kan oplopen tot 14%, soms hoger bij late oogst.

Let op: niet alle Elzasser Pinot Gris is droog. De Vendange Tardive (late oogst) en Sélection de Grains Nobles (edele rotting) stijlen zijn halfzoet tot zoet. Als je droog zoekt, kijk dan op het etiket naar de aanduiding sec. Trimbach zet dit er altijd bij. Andere producenten zijn minder duidelijk, en dan is het gissen. Dat is een zwak punt van de Elzas als regio: de label-informatievoorziening is ronduit slecht.

Oregon

Oregon in de noordwestelijke VS heeft zich ontwikkeld tot een serieuze Pinot Gris-regio, na een start in de jaren tachtig door David Lett van The Eyrie Vineyards. De stijl zit tussen Italiaans en Elzasser in: meer body dan Veneto, minder vol dan Elzas, met tonen van peer, citrus en soms tropisch fruit. De Willamette Valley is de hoofdregio. Oregon Pinot Gris is niet goedkoop (15–25 euro), maar consistent van kwaliteit.

Duitsland

In Duitsland heet de druif Grauburgunder en wordt hij vooral geteeld in Baden en de Pfalz. De stijl is droog, medium van body, met goede zuurgraad. Minder bekend dan de Italiaanse of Elzasser versie, maar absoluut de moeite waard. Prijzen zijn vergelijkbaar met Alto Adige: 10 tot 16 euro voor een degelijke fles.

Hoe kies je een goede fles?

Het kort antwoord: kijk naar de herkomst en het prijspunt. Die twee vertellen je meer dan het druivenras op het etiket.

Prijscategorieën

• Onder €8 (Delle Venezie, supermarkt): massaproductie. Neutraal, licht, vergeetbaar. Prima als je iets fris wilt bij een lunch in de tuin, maar verwacht geen smaakexplosie. Onze tip: als je in deze categorie koopt, leg de fles dan écht koud en drink hem snel. Warmte maakt de neutraliteit alleen maar opvallender.
• €10 – 15 (Alto Adige, goede Delle Venezie DOC): hier begint de kwaliteit. Alto Adige DOC is de veiligste keuze in dit segment. Je krijgt minerale frisheid, enige complexiteit en een wijn waar je daadwerkelijk bij stilstaat. Dit is waar wij de meeste klanten heen sturen.
• €15 – 25 (Friuli Collio, Colli Orientali, Ramato, instap Elzas): serieuze wijn. Textuur, diepgang, bewaarbaar. Vergelijk dit met een goede droge witte wijn van 20 euro uit Bourgogne. Dezelfde ambitie, ander profiel.
• €25+ (Grand Cru Elzas, top Friuli, premium Ramato): de top. Wijn die je met hetzelfde respect behandelt als een Premier Cru Chablis. Niet voor elke dag, maar als bewijs dat Pinot Grigio/Gris een groot ras is.

Pinot Grigio en eten

Pinot Grigio is een van de makkelijkste witte wijnen om te combineren met eten. De reden is simpel: de wijn heeft doorgaans weinig uitgesproken aroma's die botsen met gerechten. Het is een teamspeler, geen diva. Maar dat betekent ook dat je de juiste stijl bij het juiste gerecht moet zetten.

Lichte Italiaanse stijl (Veneto, Alto Adige)

• Antipasti. Bruschetta, carpaccio van groenten, lichte salades met citroendressing. De frisheid van de wijn snijdt door het olijfolie zonder het eten te overheersen.
• Vis. Gegrilde dorade, zeebaars, gebakken schelvis. Niets te zwaar. De wijn complementeert zonder te domineren.
• Pizza. Serieus. Een goeie Margherita en een koude Pinot Grigio is een combinatie die je niet onderschat tot je het probeert. De mozzarella en de zachte peer in de wijn vinden elkaar.
• Sushi. Lichte maki en sashimi. Het neutrale karakter van Pinot Grigio laat de vis spreken. Vermijd zware soja-sauzen.

Vollere stijl (Friuli, Ramato)

• Risotto. Risotto met paddenstoelen, asperges of pompoen. De textuur van de wijn matcht de romigheid van de risotto.
• Gegrilde groenten. Courgette, aubergine, paprika van de grill. De rokerige tonen van het grillen passen bij de vollere stijl.
• Schaaldieren. Langoustine, gamba's, kreeft. De wijn heeft genoeg body om stand te houden.
• Zachte kazen. Burrata, stracciatella, jonge pecorino. De vettigheid van de kaas vraagt om een wijn met body.

Elzasser Pinot Gris

Hier wordt het spannend. Elzasser Pinot Gris heeft genoeg gewicht voor gerechten waar de meeste witte wijnen afhaken. Denk aan gevogelte met roomsaus, kip met mosterdjus, quiche lorraine, geglaceerd varkensvlees, en milde Aziatische curry (Thaise groentensoep, milde Japanse ramen). De lichte restsuiker in sommige flessen matcht ook goed met licht pikant eten.

Eén waarschuwing: zoete Vendange Tardive drink je los of bij dessert (fruit, crème brûlée, niet-te-zoete taarten). Niet bij een hoofdgerecht. De suiker botst met hartig.

Ramato: de koperkleurige comeback

Ramato is het Italiaanse woord voor koperkleurig, afgeleid van rame (koper). Het is geen apart druivenras maar een productiemethode: Pinot Grigio die langere tijd op de schillen heeft gelegen. Waar standaard Pinot Grigio direct van de schillen wordt geperst (waardoor de wijn helder en bleek is), blijft Ramato uren tot dagen in contact met de grijs-roze schillen. Het resultaat: een koperkleurige wijn met meer textuur, grip en smaak.

Ramato is geen nieuw fenomeen. In Friuli werd het al voor de Tweede Wereldoorlog gemaakt. Maar de stijl raakte uit de mode in de jaren zestig en zeventig, toen de markt vroeg om frisse, heldere witte wijn. Sinds 2010 maakt Ramato een stevige comeback, aangejaagd door de bredere orange wine-beweging en een herwaardering van traditionele methodes.

Hoe het smaakt

Ramato staat ergens tussen witte en orange wijn. De kleur varieert van licht koper tot diep oranje, afhankelijk van de duur van het schilcontact (van een paar uur tot meerdere dagen). In de neus ruik je gedroogde abrikoos, bloedsinaasappel, kruiden (tijm, salie), hazelnoot en soms een subtiele theetoon. In de mond voel je meer textuur dan bij gewone Pinot Grigio. Er is een lichte tannine, iets wat je bij de meeste witte wijn soorten niet tegenkomt.

Is Ramato beter dan reguliere Pinot Grigio? Niet per definitie. Het is anders. Als je van textuur houdt en nieuwsgierig bent naar orange wine maar niet meteen een extreme huidcontact-wijn wilt, is Ramato een perfecte tussenstap. In onze proeverij is het een van de wijnen die de meeste gesprekken oplevert. Mensen zijn verbaasd door de kleur, gefascineerd door de textuur, en verrast dat het van Pinot Grigio komt.

Qua prijs: verwacht 14 tot 25 euro voor een goede Ramato uit Friuli. De Ramato van Bressan, La Castellada en I Clivi zijn producenten die je kunt vertrouwen. Let er wel op dat de stijlen sterk variëren: sommige zijn subtiel koper met licht schilcontact, andere zijn diep oranje met dagen maceratie. De naam dekt een breed spectrum.

Bewaren en serveren

Serveertemperatuur

Hier maken de meeste mensen een fout. Ze trekken de fles uit de koelkast (4–5°C) en schenken meteen in. Bij die temperatuur proef je bijna niets. De aroma's zijn bevroren. Vooral bij betere flessen is dat zonde.

• Lichte Italiaanse Pinot Grigio: 7 – 9°C. Haal de fles 5–10 minuten voor het inschenken uit de koelkast. Je wilt fris maar niet ijskoud.
• Alto Adige en Friuli: 9 – 11°C. De extra twee graden openen de aroma's van perzik en amandel die anders gemaskeerd worden.
• Elzasser Pinot Gris: 10 – 12°C. Behandel dit als een volle witte wijn. De honing- en gembertonen komen pas naar voren bij iets hogere temperatuur.
• Ramato: 10 – 12°C. De textuur en de lichte tannine proef je beter als de wijn niet te koud is.

Bewaaradvies per categorie

• Delle Venezie / Veneto instap (€5–8): drink binnen 1 jaar na aankoop. Liefst de jongste jaargang die beschikbaar is.
• Alto Adige DOC (€10–15): 1 tot 3 jaar. De wijn wint niet aan complexiteit met de tijd; hij is op z'n best als ie fris is.
• Friuli Collio / Colli Orientali (€15–25): 2 tot 5 jaar. De betere huizen maken wijnen die een paar jaar flesrijping verdragen en er zelfs van profiteren.
• Ramato (€14–25): 2 tot 5 jaar. De tannine en textuur geven meer structuur om op te leunen, maar extreem lang bewaren heeft weinig zin.
• Elzasser Pinot Gris Grand Cru (€25+): 5 tot 10 jaar. De beste exemplaren ontwikkelen complexe honing- en nootachtige tonen met de tijd. Vendange Tardive kan nog langer.

Een nuchtere vaststelling: 95% van alle Pinot Grigio die verkocht wordt, is bedoeld om binnen een jaar gedronken te worden. Dat is geen tekortkoming maar het doel van die wijn. Koop hem vers, drink hem koud, geniet ervan. Bewaren is alleen zinvol bij serieuze Friuli, Ramato of Elzas.

Glas

Een standaard wittewijnglas werkt prima. Geen enorm bourgogneglas nodig. De subtiele aroma's van Pinot Grigio doen het beter in een iets kleiner glas dat de geur concentreert. Bij volle Elzasser Pinot Gris mag het glas iets groter, maar dat is fijnproeverij.