Tempranillo: alles over Spanje's belangrijkste rode druif

In het kort

Wat is tempranillo?

Tempranillo is een rode druivensoort die waarschijnlijk uit Noord-Spanje stamt, ergens in het Ebro-dal. De eerste documentatie dateert uit de 13e eeuw, maar de druif is vermoedelijk ouder. DNA-onderzoek door ampelograaf José Vouillamoz heeft bevestigd dat Tempranillo genetisch onderscheiden is van alle andere bekende Spaanse druiven, maar er zijn geen kruisingsouders gevonden. De oorsprong blijft daarmee een open vraag.

Wat we wel zeker weten: de druif rijpt vroeg. De naam komt van het Spaanse "temprano" (vroeg) met verkleinwoord "-illo". Het vroege kleintje. In de praktijk scheelt dat 1 tot 2 weken met druiven als Garnacha of Monastrell, wat in een land met hete, droge oogstperiodes een serieus voordeel is. Vroeger oogsten betekent dat je de zuren behoudt voordat de hitte ze afbreekt.

Tempranillo heeft middelgrote trossen met compacte bessen en een vrij dikke schil. Niet zo dik als Cabernet Sauvignon, maar stevig genoeg om goede kleur en tannine te geven. De druif is goed aangepast aan het continentale klimaat van centraal Spanje, maar heeft wel water nodig. De ironie van de Spaanse wijnbouw: veel wijngaarden staan in gebieden die te droog lijken, maar overleven door de hoogte. Rioja ligt op 400 tot 700 meter, Ribera del Duero op 750 tot 1000 meter boven zeeniveau. Die hoogte zorgt voor grote temperatuurverschillen tussen dag en nacht: warmte overdag voor rijpheid, koelte 's nachts voor zuurbehoud.

Dan die synoniemen. Tempranillo heeft er meer dan 40, en dat is lang een bron van verwarring geweest. In Ribera del Duero heet hij Tinto Fino of Tinta del País. In La Mancha is het Cencibel. In Catalonië Ull de Llebre. Steek je de grens met Portugal over, dan wordt het Tinta Roriz in de Douro en Aragone(z/s) in de Alentejo. Stuk voor stuk dezelfde druif, stuk voor stuk ander etiket. Het heeft decennia geduurd voordat wijnmakers en onderzoekers doorhadden hoe wijdverspreid Tempranillo werkelijk is.

Het smaakprofiel

Tempranillo zit in het middensegment qua gewicht. Niet zo licht als Pinot Noir, niet zo zwaar als Cabernet Sauvignon. Dat maakt hem veelzijdig, maar ook afhankelijk van hoe de wijnmaker ermee omgaat. Een Joven zonder eik is een compleet ander dier dan een Gran Reserva met twee jaar vat.

Primaire smaken

Kers is het herkenningspunt. Zoetzure kers, kersencompote, soms kersenjam in warmere streken. Aardbei komt erbij in koelere klimaten en bij jongere wijnen. Pruim in rijpere exemplaren. Af en toe vijg, gedroogd fruit, een vleugje tomatenblad bij wijnen die net niet helemaal rijp geplukt zijn.

Na eikrijping

Hier wordt het interessant, want de keuze van eikenhout bepaalt het karakter van de wijn bijna net zo sterk als de druif zelf. Amerikaans eikenhout (de traditionele Rioja-keuze) geeft vanille, kokosnoot en dille. Frans eikenhout (meer gebruikelijk in Ribera del Duero) geeft cederhout, kruidnagel en toast. Na jaren in de fles komen leer, tabak, gedroogde kruiden, aarde en soms een rookachtige toon erbij. Dat is het moment waarop Tempranillo zijn beste kant laat zien.

Het verschil met Cabernet Sauvignon is merkbaar in het glas. Waar Cabernet je mond droogtrekt met strakke, samentrekkende tanninen, is Tempranillo zachter. De tanninen zijn er wel, maar ze bijten minder. Dat maakt hem toegankelijker voor mensen die rode wijn pas beginnen te verkennen, zonder dat hij saai wordt voor wie al jaren drinkt.

Rioja: de klassieke stijl

Als er een regio is die onlosmakelijk aan Tempranillo verbonden is, dan is het Rioja. De DOCa (de hoogste classificatie in het Spaanse systeem) bestaat uit drie subregio's: Rioja Alta, Rioja Alavesa en Rioja Oriental (tot voor kort Rioja Baja).

Rioja Alta is het koelste deel, op hogere hoogte, en levert de meest elegante wijnen. Rioja Alavesa ligt op kalksteenbodem in Baskisch grondgebied en maakt wijnen met frisheid en finesse. Rioja Oriental is warmer en vlakker; hier groeien de druiven die volume en kleur aan blends toevoegen. De meeste Rioja's zijn blends van twee of meer van deze subregio's.

Blendpartners

Tempranillo staat in Rioja zelden alleen. De traditionele partners zijn Garnacha (voegt warmte, alcohol en rood fruit toe), Graciano (kleur, zuur, kruidigheid) en Mazuelo, ook bekend als Cariñena (tannine en kleur). Sommige wijnmakers gebruiken alle vier, anderen maken 100% Tempranillo. Beide aanpakken kunnen uitstekend zijn.

Het eikenverhaal

Wat Rioja onderscheidt van vrijwel elke andere wijnregio is de liefde voor Amerikaans eikenhout. Waar de meeste Europese wijnlanden al decennia geleden overstapten op Frans eik, bleef Rioja vasthouden aan Amerikaans. Dat is geen bezuiniging (hoewel het goedkoper is: 300 tot 500 euro per vat versus 600 tot 1200 euro voor Frans). Het is een stijlkeuze. Amerikaans eik heeft grotere poriën en geeft meer vluchtige fenolen af: vanille, kokosnoot, dille. Dat gecombineerd met de kersen en aardbeien van Tempranillo geeft Rioja zijn onmiskenbare karakter.

Overigens: er is een groeiende groep moderne Rioja-producenten die wél Frans eik gebruiken en kortere rijpingstijden hanteren. De wijnen zijn fruitgedrevener, minder vanilleachtig, en dichter bij wat je in Ribera del Duero verwacht. Geen van beide stijlen is "beter". Het zijn twee antwoorden op dezelfde druif.

Ribera del Duero: kracht en diepte

Ribera del Duero is het andere grote Tempranillo-bolwerk, en het verschil met Rioja is groter dan de 200 kilometer afstand suggereert. De wijngaarden liggen hoger: 750 tot 1000 meter boven zeeniveau, in een extreem continentaal klimaat. Overdag kan het in de zomer 40 graden worden; 's nachts daalt de temperatuur met 20 graden. Die schommelingen zijn cruciaal: ze zorgen voor concentratie én zuurbehoud in dezelfde druif.

De UV-straling op die hoogte is intenser, waardoor de schillen dikker worden als bescherming. Dikkere schil betekent meer kleur, meer tannine, meer concentratie. Ribera del Duero-wijnen zijn daardoor doorgaans donkerder en krachtiger dan Rioja, met een voller mondgevoel en meer structuur. De druif heet hier Tinto Fino, maar het is dezelfde Tempranillo.

Waar Rioja traditioneel naar Amerikaans eik grijpt, gebruikt Ribera del Duero overwegend Frans eikenhout. Het resultaat: meer cederhout en toast, minder vanille en kokos. De wijnen zijn serieuzer in hun jeugd en hebben iets meer geduld nodig.

De regio heeft een paar namen die wereldwijd meetellen. Vega Sicilia, opgericht in 1864, maakt met hun Unico een van Spanje's duurste en langst bewaarde wijnen. Pingus van de Deense wijnmaker Peter Sisseck zette Ribera del Duero in de jaren negentig op de internationale kaart. Pesquera bewees dat je op dit niveau niet per se een fortuin hoeft te vragen.

Crianza, Reserva, Gran Reserva uitgelegd

Het Spaanse classificatiesysteem voor rijpingstijden is een van de helderste in de wijnwereld. Geen vage terroir-aanduidingen, geen ingewikkelde hiërarchie van wijngaarden. Gewoon: hoe lang heeft de wijn op eik en in fles gelegen? De regels gelden voor zowel Rioja als Ribera del Duero, al passen sommige producenten strengere normen toe dan het minimum.

Joven

Letterlijk "jong". Geen of minimale eikrijping. Direct na de oogst gebotteld. Fris, fruitig, sappig. De beste manier om Tempranillo puur te proeven, zonder dat het eikenhout je afleidt. Drink binnen 1 tot 3 jaar. Prijsrange: 5 tot 10 euro.

Crianza

Minimaal 24 maanden totale rijping, waarvan ten minste 12 maanden in 225-liter eikenvaten (barriques). Mag pas na 2 jaar na de oogst verkocht worden. Dit is waar de balans tussen fruit en eik begint. Bewaargeschiktheid: 3 tot 7 jaar na aankoop. Prijsrange: 7 tot 15 euro. Onze tip voor de beste prijs-kwaliteit in Spaans rood.

Reserva

Minimaal 36 maanden totale rijping: ten minste 12 maanden op eik, ten minste 12 maanden in fles. Vrijgave na 3 jaar. Belangrijk detail: Reserva wordt niet elk jaar gemaakt. Producenten selecteren de betere wijnjaren hiervoor. Meer complexiteit, betere integratie van fruit en hout. Bewaargeschiktheid: 5 tot 15 jaar. Prijsrange: 12 tot 30 euro.

Gran Reserva

Minimaal 60 maanden totale rijping: ten minste 18 maanden op eik, ten minste 30 maanden in fles. Vrijgave na 5 jaar. Alleen in uitzonderlijke wijnjaren geproduceerd. Dit zijn wijnen die al gerijpt in de winkel liggen en meteen complex en toegankelijk zijn. Bewaargeschiktheid: 10 tot 25 jaar, soms langer. Prijsrange: 20 tot 80 euro.

Een veelgemaakte fout: aannemen dat Gran Reserva automatisch beter is dan Reserva. Dat klopt niet altijd. Langere rijping geeft meer complexiteit en integratie, maar sommige wijnen zijn op hun best als Reserva: levendiger, fruittiger, met meer energie. Het hangt af van de wijn, het jaar en je persoonlijke voorkeur. In onze proeverij kiezen we regelmatig een goede Reserva boven een Gran Reserva van hetzelfde huis.

Tempranillo buiten Spanje

Tempranillo is niet exclusief Spaans, al zou je dat op basis van de marketingbudgetten bijna denken.

Portugal

De meest significante aanwezigheid buiten Spanje. In de Douro-vallei is Tinta Roriz een van de vijf aanbevolen druiven voor Port. Samen met Touriga Nacional, Touriga Franca, Tinta Barroca en Tinto Cão vormt hij de kern van Port-blends. In droge Douro-wijnen wordt Tinta Roriz steeds vaker op het etiket vermeld. In de Alentejo, in het zuiden, heet hij Aragonez en levert hij volle, fruitige rode wijnen die anders smaken dan hun Spaanse tegenhangers: meer zoet fruit, minder eik.

Argentinië

In Mendoza wordt Tempranillo soms in blend met Malbec gebruikt. Het resultaat is interessant: de structuur van Tempranillo gecombineerd met het ronde, pruimachtige fruit van Malbec. Geen grote volumes, maar een niche die het proberen waard is als je hem tegenkomt.

Australië

McLaren Vale in Zuid-Australië experimenteert met Tempranillo, vaak in blends met Shiraz. De Australische versies zijn doorgaans rijper, krachtiger en alcoholischer dan de Spaanse origines. Een curieus experiment, geen bedreiging voor Rioja.

De rest

Texas heeft een opkomende Tempranillo-scene (het klimaat lijkt op centraal Spanje), en er zijn aanplantingen in Mexico's Valle de Guadalupe. Maar eerlijk: als je Tempranillo wilt proeven op zijn best, koop je Spaans. De prijs-kwaliteit is daar simpelweg onverslaanbaar.

Tempranillo en eten

Tempranillo is een van de meest food-friendly rode druiven. De gematigde tanninen, het kersachtige fruit en de medium body maken hem veelzijdiger dan druiven met extremere profielen. Waar Cabernet Sauvignon een entrecôte nodig heeft om op zijn best te zijn, werkt Tempranillo ook bij een simpeler gerecht.

De klassieker

Lamsvlees. In heel Spanje de standaardcombinatie, en terecht. Cordero asado (geroosterd lam) met een Rioja Reserva is een van die combinaties die je meteen begrijpt als je het proeft. Het lam heeft net genoeg vet en smaakintensiteit om de tanninen te binden zonder de wijn te overheersen.

Gedroogd vlees en ham

Jamón ibérico en Tempranillo is de combinatie die Spanjaarden zelf drinken, niet de combinatie die ze aan toeristen verkopen. Het zoute, nootachtige vet van de ham verzacht de tanninen en laat het fruit oplichten. Chorizo werkt op dezelfde manier: het kruidige, gerookte vet geeft contrast aan de kers en vanille in de wijn.

Kaas

Manchego is de logische keuze: Spaanse druif, Spaanse kaas. Halfoud tot oud Manchego, met die korrelige textuur en nootachtige smaak. Maar ook andere schaapskazen werken. Pecorino, oude Gouda, zelfs een rijpe Comté.

Meer combinaties die werken

• Paella met vlees (niet de zeevruchtenversie; die vraagt om wit of rosé)
• Gegrilde groenten: paprika, courgette, aubergine met olijfolie en zeezout
• Stoofpotten met bonen: een fabada asturiana of een ouderwetse bruine-bonenstoofpot
• Gebraden eend: het vette vlees past verrassend goed bij de medium tanninen
• Pizza met tomatensaus: het kersachtige fruit van Tempranillo harmoniëert met tomaat

Wat je beter laat

Delicate witte vis en zeevruchten. Daar zijn de tanninen te veel en het fruit te aanwezig. Sterk gekruide Aziatische gerechten verdoven de subtiliteit die Tempranillo te bieden heeft. En heel zoet dessert tenzij je de wijn als Porto-achtige combinatie drinkt.

Bewaren en serveren

Serveertemperatuur

15 tot 17 graden Celsius. Dat is koeler dan de meeste mensen denken. In een woonkamer van 21 graden staat de fles al te warm op tafel. Leg hem 15 tot 20 minuten in de koelkast voor het serveren. Te warm maakt de alcohol dominant en het fruit vlak. Te koud maakt de tanninen hard en de aroma's gesloten. Die 15 tot 17 graden is de sweet spot waar alles in balans is.

Decanteren

Niet elke Tempranillo hoeft gedecanteerd. Een Joven giet je gewoon in het glas. Een Crianza kan er baat bij hebben, maar het is optioneel: 15 tot 20 minuten in een karaf als je er tijd voor hebt. Reserva wordt merkbaar beter na 20 tot 30 minuten decanteren: de aroma's openen zich en de tanninen integreren. Gran Reserva is een ander verhaal. Voorzichtig decanteren, vooral om het bezinksel in de fles achter te laten. Niet te lang blootstellen aan lucht. Oude wijnen van 15 jaar of meer zijn fragiel; te veel zuurstof laat ze ineenstorten.

Bewaargeschiktheid

Bewaar altijd bij 12 tot 14 graden Celsius, liggend (zodat de kurk vochtig blijft), uit de buurt van licht en trillingen. Een kelder of wijnklimaatkast is ideaal. De koelkast is te koud en te droog voor langdurige opslag. Een donkere kast op de koelste plek in huis is een redelijk compromis voor flessen die je binnen een paar jaar drinkt.

Glazen

Een middelgroot rood wijnglas volstaat. Niet zo groot als het Bordeaux-glas dat je voor Cabernet Sauvignon gebruikt; Tempranillo heeft minder ruimte nodig om zijn aroma's af te geven. Genoeg ruimte om te zwenken, niet zo veel dat de geur verdwijnt.